افتادگی پا چیست

افتادگی پا چیست؟

افتادگی پا، که به آن در پزشکی “Foot Drop” یا فلج مچ پا گفته می شود، یک عارضه حرکتی است که با مشکل در بلند کردن قسمت جلویی پا مشخص می شود؛ در این وضعیت فرد نمی تواند پای خود را به طور کامل بالا بیاورد و هنگام راه رفتن، پا به زمین کشیده می‌شود یا با حالت لیفت شده حرکت می کند. این مشکل معمولاً ناشی از ضعف یا فلج عضلاتی است که مچ پا را بالا می آورند. استفاده از فیزیوتراپی مچ و پا در قزوین می تواند با برنامه های تخصصی تقویتی و کششی به بهبود عملکرد و کاهش مشکلات راه رفتن کمک کند. در این مقاله به بررسی موضوع افتادگی پا و علل آن خواهیم پرداخت.

افتادگی پا (Foot Drop) از نظر آناتومی

افتادگی پا (Foot Drop) از نظر آناتومی به وضعیتی گفته می‌شود که فرد نمی‌تواند مچ پا را به سمت بالا (دورسی فلکشن – Dorsiflexion) ببرد و پای او هنگام راه رفتن به سمت زمین آویزان می‌شود. این مشکل ناشی از اختلال در مسیرهای عصبی، عضلانی یا مکانیکی است که حرکت طبیعی مچ پا را کنترل می‌کنند. برای درک بهتر، آناتومی مربوط به افتادگی پا را به اجزای اصلی تقسیم می‌کنیم:

• تیبیال قدامی (Tibialis Anterior): مسئول اصلی بالا بردن پا و چرخش به داخل.

• اکستانسور هالوسیس لانگوس (Extensor Hallucis Longus): بالا بردن شست پا.

• اکستانسور دیژیتوروم لانگوس (Extensor Digitorum Longus): بالا بردن انگشتان دوم تا پنجم و کمک به دورسی فلکشن مچ پا.

علت افتادگی پا چیست؟

افتادگی پا ممکن است به دلایل مختلفی از جمله ضعف یا فلج عضلات مرتبط با بالا بردن قسمت جلویی پا ایجاد شود. این وضعیت معمولاً ناشی از آسیب پا یا اختلالات عصبی است. برخی از دلایل افتادگی پا عبارتند از:

۱. علل عصبی محیطی (Peripheral Nerve Causes)

علل عصبی محیطی افتادگی پا مربوط به آسیب یا اختلال در اعصاب محیطی است که پیام های حرکتی و حسی را از نخاع به عضلات ساق و مچ پا منتقل می کنند. شایع ترین علت، آسیب عصب پرونئال عمقی یا سطحی است که می تواند ناشی از ضربه، فشار طولانی مدت، جراحی یا شکستگی باشد. نوروپاتی های محیطی مانند دیابت یا کمبود ویتامین ها نیز باعث ضعف عضلات دورسی فلکسور و بی حسی جلوی ساق و انگشتان می شوند. این مشکلات معمولاً منجر به افتادگی مچ پا و اختلال در راه رفتن می شوند.

الف) آسیب عصب پرونئال (Peroneal Nerve Injury)

آسیب عصب پرونئال در افتادگی پا زمانی رخ می دهد که عصب پرونئال عمقی یا سطحی، که مسئول حرکت عضلات دورسی فلکسور و اکستانسورهای پا است، دچار فشار، کشیدگی یا قطع شود. شایع ترین علل شامل ضربه مستقیم به زانو یا ساق، فشار طولانی مدت هنگام خواب یا گچ گیری، جراحی های اطراف زانو و شکستگی استخوان در ناحیه ساق هستند. این آسیب باعث ضعف یا فلج عضلات بالا برنده پا، بی حسی جلوی ساق و انگشتان و ایجاد افتادگی مچ پا (Foot Drop) می شود.

• علت: ضربه مستقیم به زانو یا ساق، فشار طولانی روی ساق، جراحی های اطراف زانو یا لگن.

ب) نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathy)

نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathy) به آسیب یا اختلال در اعصاب محیطی گفته می‌شود که کنترل حرکتی و حس عضلات ساق و مچ پا را برعهده دارند. این حالت می‌تواند ناشی از دیابت، کمبود ویتامین‌ها، بیماری‌های متابولیک، عفونت‌ها یا داروهای خاص باشد. در نتیجه، پیام‌های عصبی به عضلات دورسی فلکسور به درستی منتقل نمی‌شوند و باعث ضعف یا فلج موقتی این عضلات می‌گردد. علائم شامل افتادگی مچ پا، ضعف در بالا بردن پا، بی‌حسی یا گزگز جلوی ساق و انگشتان است

• علت: دیابت، بیماری های التهابی عصبی، سموم یا داروهای خاص.

۲. علل عصبی مرکزی (Central Nervous System Causes)

علل عصبی مرکزی به اختلالاتی گفته می شود که مسیرهای عصبی از مغز یا نخاع تا عضلات ساق و مچ پا را درگیر می کنند. مشکلاتی مانند سکته مغزی، آسیب نخاع کمری، مولتیپل اسکلروزیس (MS) یا تومورهای نخاعی می توانند باعث آسیب به مسیرهای حرکتی شوند. نتیجه این اختلالات، کاهش کنترل عضلات دورسی فلکسور و ایجاد افتادگی مچ پا است. بیماران معمولاً ضعف یک طرفه یا دوطرفه، اختلال در راه رفتن و گاهی اسپاستیسیتی (سفتی عضلات) را تجربه می کنند.

الف) اختلالات مغزی (Brain Causes)

اختلالات مغزی شامل مشکلاتی هستند که مناطق حرکتی مغز یا مسیرهای عصبی مرتبط با کنترل عضلات ساق و مچ پا را تحت تأثیر قرار می‌دهند. سکته مغزی، تومور مغزی، ضربه مغزی یا بیماری‌های دژنراتیو مغز می‌توانند باعث ضعف عضلات دورسی فلکسور شوند. نتیجه این اختلالات، افتادگی مچ پا، دشواری در بالا بردن پا هنگام راه رفتن و تغییر الگوی گام برداری است. علائم معمولاً یک طرفه بوده و با ضعف عضلانی یا اسپاستیسیتی همراه است.

• سکته مغزی (Stroke): آسیب به قشر حرکتی پا در مغز باعث ضعف یکطرفه عضلات و افتادگی مچ می شود.
• ضایعات مغزی (Traumatic Brain Injury): ضربه به مغز می تواند مسیر عصبی کنترل کننده مچ پا را مختل کند.

ب) اختلالات نخاعی (Spinal Cord Causes)

• آسیب نخاعی تروماتیک: شکستن یا جابجایی مهره ها فشار روی مسیر عصبی ایجاد می کند.
• تنگی کانال نخاع (Spinal Stenosis): باریک شدن کانال نخاع باعث فشار روی ریشه های عصبی می شود.
• دیسک بین مهره ای فشرده کننده ریشه عصبی: دیسک کمری یا نخاعی می تواند ریشه عصبی کنترل کننده پا را تحت فشار قرار دهد.
• تومور یا التهاب نخاع: رشد تومور یا بیماری های التهابی مسیرهای عصبی را مختل می کنند.

علائم عصبی مرکزی: ضعف مچ پا، بی حسی ساق و پا، گاهی اختلال در کنترل مثانه یا روده.

۳. اختلالات عضلانی یا میوپاتیک (Muscular / Myopathic Causes)

• ضعف مستقیم عضلات مچ پا (دورسی فلکسورها): عضلات جلو ساق پا که مسئول بالا بردن مچ هستند، در اثر ضعف نمی توانند پا را بالا ببرند.
• میوپاتی های مادرزادی یا اکتسابی: بیماری های عضلانی که به تدریج عضلات ساق را ضعیف می کنند.
• اختلالات متابولیک عضلات: مانند کمبود آنزیم ها یا ویتامین های مؤثر در عملکرد عضلانی.

علائم: ضعف مچ پا، خستگی سریع عضلات ساق، گاهی اسپاسم یا درد عضلانی.

۴. علل موقت یا مکانیکی (Mechanical / Temporary Causes)

• فشار طولانی روی عصب در حین خوابیدن یا نشستن (مثلاً نشستن با پا روی پا)
• بی حرکتی طولانی پس از جراحی یا آسیب
• گچ گرفتن طولانی ساق یا لگن

علائم: افتادگی مچ پا موقتی، درد یا بی حسی موضعی، معمولاً پس از رفع فشار یا حرکت بهبود می یابد.

۵. علل سیستمیک یا متابولیک (Systemic / Metabolic Causes)

• کمبود ویتامین های عصبی (B1, B12, B6): باعث آسیب عصبی و ضعف عضلانی می شوند.
• اختلالات تیروئیدی یا سایر بیماری های متابولیک: مشکلات متابولیک مزمن می تواند عملکرد اعصاب محیطی را کاهش دهد.

علائم: ضعف تدریجی مچ پا، خستگی عضلانی، بی حسی یا سوزن سوزن شدن پاها، گاهی همراه با علائم عمومی سیستمیک.

علل افتادگی پا همراه با روش تشخیص و راه های درمان آن

دسته بندی	زیرشاخه / علت	علائم شایع	روش تشخیص
عصبی محیطی	آسیب عصب پرونئال	ضعف مچ پا، بی حسی جلوی ساق و انگشتان	معاینه بالینی، نوار عصب و عضله (EMG/NCS)، گاهی MRI زانو
	نوروپاتی محیطی	ضعف تدریجی مچ پا، بی حسی و سوزن سوزن شدن پا	EMG/NCS، آزمایش خون برای دیابت یا کمبود ویتامین
عصبی مرکزی	سکته مغزی	ضعف یکطرفه پا، مشکل در راه رفتن	معاینه نورولوژیک، CT/MRI مغز
	ضایعات مغزی	ضعف مچ پا، اختلال تعادل	MRI/CT مغز، معاینه بالینی
	اختلالات نخاعی	ضعف پاها، بی حسی ساق و پا، گاهی اختلال ادرار	MRI یا CT نخاع، معاینه بالینی، نوار عصب
عضلانی / میوپاتیک	ضعف عضلات دورسی فلکسور	ضعف بالا بردن پا، خستگی سریع ساق	معاینه عضلانی، EMG، آزمایش خون
	میوپاتی مادرزادی یا اکتسابی	ضعف تدریجی، گرفتگی یا درد عضلانی	EMG، بیوپسی عضله، آزمایش ژنتیک
مکانیکی / موقت	فشار طولانی یا بی حرکتی	افتادگی مچ پا موقتی، درد یا بی حسی	شرح حال دقیق، معاینه بالینی
سیستمیک / متابولیک	کمبود ویتامین B1, B12, B6	ضعف تدریجی مچ پا، بی حسی، سوزن سوزن شدن	آزمایش خون برای ویتامین ها و الکترولیت ها
	اختلالات تیروئیدی یا متابولیک	ضعف عضلانی، بی حسی، خستگی عمومی	آزمایش خون تیروئید و متابولیک

روش های درمان افتادگی پا

درمان افتادگی پا به دلیل اصلی آن بستگی دارد. اگر علت زمینه‌ای به درستی شناسایی و درمان شود، امکان بهبود یا حتی ناپدید شدن این عارضه وجود دارد. در غیر این صورت، افتادگی پا ممکن است به‌ طور دائمی باقی بماند. تشخیص روش درمانی مناسب باید توسط پزشک متخصص ارتوپدی انجام شود. برخی از روش های درمان افتادگی پا عبارتند از:

۱. درمان غیرجراحی افتادگی پا

الف) اسپلینت یا بریس مچ پا (AFO)
این وسیله پا را در موقعیت مناسب نگه می دارد و از افتادن کف پا هنگام راه رفتن جلوگیری می کند. استفاده منظم باعث کاهش خطر زمین خوردن، حمایت از عضلات ضعیف و حفظ تعادل می شود و برای ضعف متوسط تا شدید عضلات دورسی فلکسور مناسب است.

ب) فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی
تمرینات کششی و تقویتی عضلات دورسی فلکسور و کاف ساق باعث افزایش دامنه حرکت، تقویت عضلات و بهبود عملکرد راه رفتن می شود. فیزیوتراپی هیوا شامل تمرینات تعادلی و اصلاح الگوی گام است که خطر افتادن را کاهش می دهد و توان حرکتی بیمار را افزایش می دهد.

ج) تحریک عصبی یا الکتریکی عملکردی (FES)
اعمال جریان الکتریکی کنترل شده به عضلات دورسی فلکسور باعث بالا رفتن پا هنگام راه رفتن می شود. این روش عضلات را تقویت کرده، توده عضلانی را حفظ می کند و برای بیماران با آسیب عصبی محیطی یا ضعف طولانی مدت مناسب است.

د) تمرینات اصلاح راه رفتن و تعادلی
تمرینات شامل راه رفتن با گام کوتاه، تمرین روی سطوح مختلف و استفاده از میله های کمکی است. این تمرینات الگوی گام صحیح و تعادل را تقویت می کند و به کاهش زمین خوردن، افزایش استقلال و حفظ ایمنی بیمار کمک می کند.

۲. درمان جراحی افتادگی پا

الف) ترمیم یا گرافت عصبی
در آسیب شدید عصب محیطی، جراح عصبی آسیب دیده را بازسازی یا گرافت می کند. این روش عملکرد عضلات دورسی فلکسور را بازمی گرداند، ضعف پا کاهش می یابد و بیمار توانایی راه رفتن طبیعی و مستقل را دوباره پیدا می کند.

ب) انتقال تاندون (Tendon Transfer)
تاندون های عضلات قوی دیگر به عضلات ضعیف دورسی فلکسور متصل می شوند تا عملکرد بالا بردن پا بازگردد. این روش باعث بهبود کنترل پا، کاهش خطر زمین خوردن و افزایش استقلال بیمار می شود و معمولاً در آسیب های مزمن مؤثر است.

ج) درمان جراحی نخاع یا مغز
در صورت افتادگی پا ناشی از فشار نخاعی، تومور یا آسیب مغزی، برداشتن فشار یا رفع علت اولیه ضروری است. این روش علائم عصبی را کاهش داده و با فیزیوتراپی ترکیب می شود تا عملکرد عضلات و توانایی راه رفتن بهبود یابد.

سخن پایانی

افتادگی مچ پا، عارضه ای است که موجب اختلال در بلند کردن قسمت جلویی پا می ‌شود. افراد مبتلا ممکن است در هنگام راه ‌رفتن، پا را به زمین بکشند یا مجبور به بالا بردن بیشتر پای خود شوند. این عارضه نشانه ای از مشکلات عصبی یا عضلانی است و در برخی موارد، موقتی و در برخی دیگر، دائمی خواهد بود. تشخیص افتادگی مچ پا معمولاً از طریق معاینه فیزیکی و نوار عصب و عضله انجام می‌ شود. درمان این عارضه به علت زمینه ای آن بستگی دارد. در موارد ناشی از آسیب عصبی جزئی، استفاده از بریس، فیزیوتراپی و تحریک عصبی می ‌تواند مفید باشد. همچنین، انجام حرکات اصلاحی و ورزش‌ های کششی به بهبود قدرت و دامنه حرکتی پا کمک می‌ کند.