بررسی هرآنچه که باید درباره فلج ارب(ارب پالزی) بدانید !
فلج ارب که در متون علمی با نام علمی Erb's Palsy شناخته می شود، نوعی آسیب به شبکه عصبی بازویی (براکیال) است. این عارضه عمدتاً در نوزادان و در حین فرآیند زایمان رخ می دهد و بر توانایی حرکت دست تاثیر می گذارد. شبکه براکیال مجموعه ای از اعصاب است که سیگنال ها را از ستون فقرات به شانه، بازو و دست منتقل می کنند. در صورت کشیدگی یا پارگی این اعصاب، کنترل عضلات ناحیه فوقانی دست مختل می شود. تحقیقات علمی نشان می دهند که فلج ارب معمولاً بر اعصاب گردنی پنجم و ششم (C5-C6) متمرکز است. این اعصاب مسئولیت اصلی کنترل حرکات مفصل شانه و آرنج را بر عهده دارند. شدت این ضایعه از یک کشیدگی ساده که به سرعت بهبود می یابد تا پارگی کامل عصبی متغیر است. در موارد شدید، بیمار ممکن است با چالش های حرکتی مادام العمر در ناحیه فوقانی بازو مواجه شود. درک دقیق فیزیولوژی این بیماری برای والدین و کادر درمان حیاتی است. تشخیص زودهنگام و شروع مداخلات توانبخشی، بهویژه بهرهگیری از خدمات فیزیوتراپی در قزوین یا مراکز تخصصی محل سکونت، میتواند شانس بازگشت عملکرد طبیعی دست را به شکل چشمگیری افزایش دهد.آناتومی شبکه عصبی بازویی در ارب پالزی
شبکه بازویی از پنج عصب اصلی تشکیل شده است که از نخاع منشا می گیرند. در عارضه ارب پالزی، تمرکز اصلی آسیب بر روی بخش های بالایی این شبکه عصبی قرار دارد. هنگامی که فشار بیش از حدی به سر و شانه نوزاد در حین عبور از کانال زایمان وارد می شود، این اعصاب تحت کشش قرار می گیرند. این فشار می تواند منجر به التهاب یا گسستگی فیبرهای عصبی شود. اعصاب آسیب دیده در این وضعیت، وظیفه ارسال دستور به عضلاتی مانند دلتوئید و بایپس را دارند. به همین دلیل، نوزاد مبتلا معمولاً در خم کردن آرنج یا بالا بردن شانه دچار مشکل جدی است. در برخی موارد، آسیب ممکن است به ریشه اعصاب در ستون فقرات نیز گسترش یابد. این حالت که "آولسیون" نامیده می شود، شدیدترین شکل آسیب است و نیاز به مداخلات جراحی پیچیده دارد. شناخت آناتومیک به پزشکان کمک می کند تا با بررسی الگوی ضعف عضلانی، محل دقیق ضایعه را تشخیص دهند. این رویکرد تحلیلی، پایه و اساس برنامه ریزی برای درمان های تخصصی مانند فیزیوتراپی اطفال در قزوین است و کاردرمانی است.جدول مقایسه درجات آسیب عصب در فلج ارب
| نوع آسیب | شرح وضعیت عصب | میزان بهبودی | نیاز به جراحی |
| نوروپراکسی (Neurapraxia) | کشیدگی ساده عصب بدون پارگی | کامل (چند هفته) | خیر |
| نوروتمزیس (Neurotmesis) | پارگی کامل فیبرهای عصبی | بسیار ضعیف | بسیار زیاد |
| آولسیون (Avulsion) | جدا شدن عصب از ریشه نخاع | عدم بهبودی طبیعی | ضروری و فوری |
| نوروما (Neuroma) | تشکیل بافت اسکار روی عصب | نسبی و کند | احتمالی |
علل بروز فلج ارب در نوزادان
اصلی ترین علت بروز این مشکل، سختی زایمان یا به اصطلاح "دیستوشی شانه" است. در این حالت، پس از خروج سر نوزاد، شانه او پشت استخوان لگن مادر گیر می کند. تلاش کادر درمان برای آزاد کردن شانه ممکن است باعث کشش غیرطبیعی گردن نوزاد شود. این کشش مکانیکی عامل اصلی ایجاد پارگی یا آسیب در اعصاب شبکه براکیال محسوب می شود. وزن بالای نوزاد (ماکروزومی) یکی از فاکتورهای خطر مهم در بروز فلج ارب است. نوزادانی که بیش از ۴ کیلوگرم وزن دارند، با احتمال بیشتری در معرض فشارهای فیزیکی حین زایمان قرار می گیرند. همچنین دیابت بارداری مادر می تواند منجر به بزرگ شدن بیش از حد جنین و سخت تر شدن فرآیند خروج شود. در چنین شرایطی، مدیریت دقیق زایمان برای پیشگیری از آسیب های عصبی الزامی است. استفاده از ابزارهای کمکی مانند فورسپس یا وکیوم نیز می تواند ریسک آسیب را افزایش دهد. البته گاهی اوقات حتی در زایمان های سزارین یا زایمان های کاملاً طبیعی نیز این عارضه به ندرت مشاهده شده است.
پیشگیری از آسیب های شبکه بازویی حین زایمان
پیشگیری از فلج ارب بر مدیریت ریسک و مهارت بالینی تمرکز دارد. گام اول، شناسایی نوزادان درشت جثه (ماکروزومی) و کنترل دیابت بارداری مادر است؛ در موارد پرخطر، انتخاب سزارین راهکاری پیشگیرانه محسوب می شود.
در حین زایمان طبیعی، اجتناب از فشار به سر نوزاد و عدم استفاده غیرضروری از فورسپس یا وکیوم حیاتی است. در صورت بروز «دیستوشی شانه»، پزشک باید با تسلط بر مانورهای تخصصی نظیر مک روبرتس، بدون وارد کردن کشش به گردن، شانه را آزاد کند. آگاهی تیم پزشکی از این تکنیک ها و ارزیابی دقیق لگن مادر، کلید کاهش آسیب به شبکه عصبی بازویی است.
علائم و نشانه های بالینی فلج ارب
شایع ترین و بارزترین نشانه فلج ارب، وضعیتی است که به آن "Waiters Tip" یا پوزیشن انعام گیرنده گارسون می گویند. در این حالت:
- بازوی نوزاد در کنار بدن آویزان است.
- آرنج صاف باقی می ماند و خم نمی شود.
- مچ دست به سمت عقب چرخیده و کف دست رو به عقب است.
نوزاد معمولاً توانایی حرکت دادن انگشتان را دارد، اما نمی تواند شانه خود را بالا ببرد یا دستش را به سمت دهان حرکت دهد. همچنین، فقدان رفلکس مورو (واکنش پرش ناگهانی دست ها) در سمت آسیب دیده، از اولین نشانه هایی است که پزشک اطفال متوجه آن می شود.
روش های تشخیص تخصصی
تشخیص اولیه با معاینه فیزیکی بلافاصله پس از تولد آغاز می شود. با این حال، برای تعیین شدت آسیب، پزشکان از ابزارهای زیر استفاده می کنند:
- الکترومیوگرافی (EMG): برای بررسی فعالیت الکتریکی عضلات و کیفیت سیگنال رسانی اعصاب.
- ام آر آی (MRI): برای مشاهده دقیق پارگی ها یا تورم در شبکه براکیال.
- رادیولوژی (X-ray): جهت اطمینان از اینکه علائم ناشی از شکستگی استخوان ترقوه (که در زایمان های سخت شایع است) نباشد.
اقدامات ضروری پس از تشخیص
- مراجعه فوری به متخصص مغز و اعصاب اطفال برای ارزیابی شدت ضایعه.
- شروع جلسات فیزیوتراپی و کاردرمانی حداکثر از هفته دوم تولد.
- انجام منظم تمرینات حرکتی در منزل حداقل ۳ بار در روز.
- مستندسازی تغییرات حرکتی نوزاد با استفاده از فیلم و عکس.
- بررسی دوره ای مفاصل برای جلوگیری از دررفتگی های احتمالی شانه.
استراتژی های درمانی و توانبخشی
درمان فلج ارب (Erb's Palsy) یک فرآیند زمان بر اما امیدوارکننده است. هدف اصلی در تمامی استراتژی ها، بازگرداندن سیگنال های عصبی و جلوگیری از تغییر شکل دائمی مفاصل است. درمان ها معمولاً به سه فاز اصلی تقسیم می شوند:۱. استراتژی های توانبخشی (خط اول درمان)
بیش از ۸۰٪ نوزادان با این روش ها بهبود می یابند. این فاز باید از هفته دوم تولد آغاز شود.- تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال (Passive ROM): والدین باید چندین بار در روز مفاصل شانه، آرنج، مچ و انگشتان نوزاد را به آرامی حرکت دهند. این کار مانع از خشک شدن کپسول مفصلی و کوتاهی تاندون ها می شود.
- تحریک حسی: استفاده از برس های نرم، پارچه های با بافت های مختلف و ماساژ برای تحریک عصب های حسی. این کار باعث می شود مغز "نقشه بدنی" دست آسیب دیده را فراموش نکند.
- درمان حرکت درمانی اجباری (CIMT): بستن موقت دست سالم نوزاد (مثلاً با یک دستکش یا آستین) برای مجبور کردن مغز به استفاده از دست آسیب دیده. این روش باعث ایجاد مسیرهای عصبی جدید در مغز می شود.
- آب درمانی (Hydrotherapy): انجام تمرینات در آب گرم. خاصیت شناوری آب باعث می شود نوزاد بتواند دست سنگین خود را با فشار کمتری حرکت دهد و عضلاتش تقویت شود.
۲. مداخلات پزشکی و تکنولوژی های نوین
اگر روند بهبودی خودبه خودی کند باشد، از این ابزارها استفاده می شود:- تحریک الکتریکی عضلات (NMES): استفاده از جریان های خفیف الکتریکی برای منقبض کردن عضلات فلج شده. این کار از آتروفی (تحلیل رفتن) عضله تا زمان بازگشت عصب جلوگیری می کند.
- تزریق بوتاکس (Botulinum Toxin): گاهی عضلات سالم (مثل سینه) به دلیل عدم تقابل، بیش از حد سفت می شوند و دست را به داخل می کشند. تزریق بوتاکس به عضله قوی، باعث شل شدن آن و فرصت دادن به عضله ضعیف برای رشد می شود.
- اسپلینت و بریس (Splinting): استفاده از آتل های مخصوص در شب برای نگه داشتن مچ دست یا آرنج در وضعیت صحیح و جلوگیری از تغییر شکل استخوان ها.
۳. استراتژی های جراحی (در موارد شدید)
اگر تا سن ۳ تا ۶ ماهگی بهبودی در عضله بایپس (خم کننده آرنج) مشاهده نشود، جراحی ضروری است:الف) جراحی های میکروسکوپی عصب (در سال اول)
- پیوند عصب (Nerve Graft): برداشتن یک قطعه عصب سالم (معمولاً از پشت ساق پا) و پل زدن بین دو سر عصب پاره شده در گردن.
- انتقال عصب (Nerve Transfer): جدا کردن یک عصب کم اهمیت تر و اتصال آن به عصب حیاتیِ قطع شده (مانند وصل کردن بخشی از عصب دیافراگم یا دست به عصب شانه).
ب) جراحی های اصلاحی (در سنین بالاتر)
- انتقال تاندون: جابجا کردن تاندون یک عضله سالم برای کمک به عضله ای که فلج مانده است.
- استئوتومی (برش استخوان): اگر استخوان بازو به اشتباه رشد کرده باشد، جراح آن را برش داده و در وضعیت صحیح فیکس می کند.
۴. مدیریت خانگی و سبک زندگی
موفقیت استراتژی های درمانی به تداوم در منزل بستگی دارد:| اقدام | دلیل اهمیت |
| خواباندن به پشت | جلوگیری از فشار وزن نوزاد روی شانه آسیب دیده. |
| تشویق به غلت زدن | درگیر کردن عضلات تنه و شانه در حین بازی. |
| استفاده از اسباب بازی های صدادار | ایجاد انگیزه دیداری و شنیداری برای دراز کردن دست. |
