فلج ارب

فهرست مطالب

فلج ارب (ارب پالزی) چیست؟

فلج ارب که در متون علمی با نام علمی Erb’s Palsy شناخته می شود، نوعی آسیب به شبکه عصبی بازویی (براکیال) است. این عارضه عمدتاً در نوزادان و در حین فرآیند زایمان رخ می دهد و بر توانایی حرکت دست تاثیر می گذارد.

فلج ارب چگونه ایجاد می شود؟

مهم ترین علت فلج ارب، کشیده شدن بیش از اندازه گردن و شانه هنگام زایمان دشوار است. در برخی زایمان ها، شانه نوزاد پشت استخوان لگن مادر گیر می کند که به آن دیستوشی شانه گفته می شود. تلاش برای خارج کردن نوزاد در این شرایط ممکن است فشار زیادی بر شبکه عصبی بازویی وارد کند.

عوامل دیگری نیز می توانند احتمال بروز ارب پالزی را افزایش دهند. وزن بالای نوزاد، طولانی شدن مرحله خروج، استفاده از ابزارهای کمک زایمانی و وضعیت نامناسب جنین از جمله این عوامل هستند. البته گاهی این آسیب بدون وجود عامل خطر مشخص رخ می دهد.

در موارد نادر، آسیب شبکه عصبی بازویی پس از تولد و به دلیل ضربه، عفونت، تومور یا فشارهای غیرمعمول ایجاد می شود. تشخیص علت دقیق به بررسی سوابق تولد، معاینه عصبی و در صورت نیاز انجام آزمایش های تکمیلی وابسته است.

آناتومی شبکه عصبی بازویی در ارب پالزی

شبکه بازویی از پنج عصب اصلی تشکیل شده است که از نخاع منشا می گیرند. در عارضه ارب پالزی، تمرکز اصلی آسیب بر روی بخش های بالایی این شبکه عصبی قرار دارد. تحقیقات علمی نشان می دهند که فلج ارب معمولاً بر اعصاب گردنی پنجم و ششم (C5-C6) متمرکز است. این اعصاب مسئولیت اصلی کنترل حرکات مفصل شانه و آرنج را بر عهده دارند.

هنگامی که فشار بیش از حدی به سر و شانه نوزاد در حین عبور از کانال زایمان وارد می شود، این اعصاب تحت کشش قرار می گیرند. این فشار می تواند منجر به التهاب یا گسستگی فیبرهای عصبی شود. اعصاب آسیب دیده در این وضعیت، وظیفه ارسال دستور به عضلاتی مانند دلتوئید و بایپس را دارند. به همین دلیل، نوزاد مبتلا معمولاً در خم کردن آرنج یا بالا بردن شانه دچار مشکل جدی است. در برخی موارد، آسیب ممکن است به ریشه اعصاب در ستون فقرات نیز گسترش یابد. این حالت که “آولسیون” نامیده می شود، شدیدترین شکل آسیب است و نیاز به مداخلات جراحی پیچیده دارد.

علائم فلج ارب در نوزادان چیست؟

اگر نوزاد پس از تولد یک دست خود را به شکل واضح کمتر حرکت می دهد، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود. تشخیص صرفاً بر اساس ظاهر بازو کافی نیست، زیرا برخی مشکلات استخوانی یا مفصلی می توانند علائمی مشابه ایجاد کنند.

  1. کاهش حرکت یک بازو نسبت به بازوی دیگر
  2. قرارگیری غیرطبیعی شانه یا بازو
  3. ضعف در خم کردن آرنج
  4. کاهش حرکت مچ یا انگشتان در موارد شدیدتر
  5. تفاوت عملکرد دو دست هنگام رشد کودک

بررسی زودهنگام به پزشک اجازه می دهد شدت آسیب را بهتر مشخص کند و در صورت نیاز، برنامه فیزیوتراپی و پیگیری منظم را آغاز کند. خانواده نباید بدون توصیه متخصص، مفاصل نوزاد را با فشار یا کشش شدید حرکت دهند.

برای دریافت خدمات تخصصی فیزیوتراپی اطفال در قزوین و کاردرمانی کلیک کنید.

انواع آسیب در ارب پالزی

ارب پالزی فقط بر اساس شدت آسیب عصبی طبقه بندی نمی شود؛ از نظر محل درگیری نیز می توان آن را به آسیب های بالایی، پایینی یا گسترده شبکه بازویی تقسیم کرد.

نوع بالایی که شایع تر است معمولاً ریشه های عصبی مربوط به شانه و آرنج را درگیر می کند. در این حالت، نوزاد ممکن است در حرکت دادن شانه، چرخاندن بازو به بیرون و خم کردن آرنج ناتوان باشد. در نوع پایینی، اعصاب کنترل کننده مچ و انگشتان بیشتر آسیب می بینند. نوع کامل یا گسترده شبکه بازویی نیز بخش وسیعی از شبکه عصبی بازویی را درگیر می کند و با ضعف شدیدتر در تمام اندام فوقانی همراه است. تشخیص نوع آسیب در تعیین برنامه درمانی اهمیت زیادی دارد.

۱. نوروپراکسی (Neuropraxia)

در این حالت عصب دچار کشیدگی یا فشار می شود، اما ساختار اصلی آن حفظ می شود. معمولاً ضعف حرکتی ایجادشده موقتی است و با برطرف شدن آسیب، عملکرد عصب به تدریج بازمی گردد. این نوع آسیب معمولاً پیش آگهی خوبی دارد.

۲. آکسونوتمزیس (Axonotmesis)

در آکسونوتمزیس، آکسون های عصب آسیب می بینند، اما پوشش های اطراف عصب تا حدی حفظ می شوند. ترمیم عصبی امکان پذیر است، ولی معمولاً به زمان بیشتری نیاز دارد. میزان بهبودی به شدت آسیب و سرعت بازسازی عصب بستگی دارد.

۳. نوروتمزیس (Neurotmesis)

این نوع، آسیب شدیدتری است که در آن ساختار عصب به شدت آسیب می بیند یا پیوستگی آن از بین می رود. در چنین شرایطی، بهبود خودبه خودی ممکن است محدود باشد و در برخی موارد ارزیابی جراحی توسط متخصص ضرورت پیدا می کند.

۴. آسیب ریشه عصبی یا آولسیون (Root Avulsion)

آولسیون از شدیدترین انواع آسیب است و زمانی رخ می دهد که ریشه عصب از محل اتصال خود به نخاع جدا شود. این وضعیت معمولاً بهبود خودبه خودی محدودی دارد و نیازمند ارزیابی تخصصی و برنامه درمانی دقیق است.

جدول مقایسه درجات آسیب عصب در فلج ارب

نوع آسیبشرح وضعیت عصبمیزان بهبودینیاز به جراحی
نوروپراکسی (Neurapraxia)کشیدگی ساده عصب بدون پارگیکامل (چند هفته)خیر
نوروتمزیس (Neurotmesis)پارگی کامل فیبرهای عصبیبسیار ضعیفبسیار زیاد
آولسیون (Avulsion)جدا شدن عصب از ریشه نخاععدم بهبودی طبیعیضروری و فوری
نوروما (Neuroma)تشکیل بافت اسکار روی عصبنسبی و کنداحتمالی

فلج ارب

روش های تشخیص تخصصی

تتشخیص فلج ارب در گام نخست با مشاهده وضعیت دست و معاینه حرکات فعال و غیرفعال انجام می شود. پزشک قدرت عضلات، واکنش ها، دامنه حرکتی مفاصل و تقارن دو اندام را بررسی می کند. مقایسه مداوم عملکرد دو دست برای پیگیری روند بهبود ضروری است.
این حال، برای تعیین شدت آسیب، پزشکان از ابزارهای زیر استفاده می کنند:

  1. الکترومیوگرافی (EMG): برای بررسی فعالیت الکتریکی عضلات و کیفیت سیگنال رسانی اعصاب.
  2. ام آر آی (MRI): برای مشاهده دقیق پارگی ها یا تورم در شبکه براکیال.
  3. رادیولوژی (X-ray): جهت اطمینان از اینکه علائم ناشی از شکستگی استخوان ترقوه (که در زایمان های سخت شایع است) نباشد.

اقدامات ضروری پس از تشخیص

  • مراجعه فوری به متخصص مغز و اعصاب اطفال برای ارزیابی شدت ضایعه.
  • شروع جلسات فیزیوتراپی و کاردرمانی حداکثر از هفته دوم تولد.
  • انجام منظم تمرینات حرکتی در منزل حداقل ۳ بار در روز.
  • مستندسازی تغییرات حرکتی نوزاد با استفاده از فیلم و عکس.
  • بررسی دوره ای مفاصل برای جلوگیری از دررفتگی های احتمالی شانه.

فیزیوتراپی باید متناسب با شرایط کودک طراحی شود. تمرین ها معمولاً توسط متخصص آموزش داده می شوند و والدین می توانند برنامه توصیه شده را در خانه دنبال کنند.

برای دریافت خدمات تخصصی، می توانید از خدمات فیزیوتراپی در قزوین بهره بگیرید.

فلج ارب

پیشگیری از آسیب های شبکه بازویی حین زایمان

پیشگیری از فلج ارب بر مدیریت ریسک و مهارت بالینی تمرکز دارد. گام اول، شناسایی نوزادان درشت جثه (ماکروزومی) و کنترل دیابت بارداری مادر است؛ در موارد پرخطر، انتخاب سزارین راهکاری پیشگیرانه محسوب می شود.

در حین زایمان طبیعی، اجتناب از فشار به سر نوزاد و عدم استفاده غیرضروری از فورسپس یا وکیوم حیاتی است. در صورت بروز «دیستوشی شانه»، پزشک باید با تسلط بر مانورهای تخصصی نظیر مک روبرتس، بدون وارد کردن کشش به گردن، شانه را آزاد کند. آگاهی تیم پزشکی از این تکنیک ها و ارزیابی دقیق لگن مادر، کلید کاهش آسیب به شبکه عصبی بازویی است.

استراتژی های درمانی و توانبخشی

درمان فلج ارب (Erb’s Palsy) یک فرآیند زمان بر اما امیدوارکننده است. هدف اصلی در تمامی استراتژی ها، بازگرداندن سیگنال های عصبی و جلوگیری از تغییر شکل دائمی مفاصل است. درمان ها معمولاً به سه فاز اصلی تقسیم می شوند:

خوشبختانه بین ۷۰ تا ۹۰ درصد نوزادان با درمان های غیرجراحی و به صورت خودبه خودی تا حد زیادی بهبود پیدا می کنند. رویکرد علمی و مرحله به مرحله به شرح زیر است:

استراحت و بی حرکتی نسبی: در ۱ تا ۲ هفته اول پس از تولد، نباید دست نوزاد کشیده یا حرکات شدید داده شود تا التهاب اولیه عصب فروکش کند. نحوه جابه جایی نوزاد: هنگام بغل کردن یا لباس پوشاندن، بازو باید حمایت شود و هرگز نباید نوزاد را از ناحیه زیر بغل یا کشیدن دست بلند کرد.
تمرینات توانبخشی معمولاً از هفته دوم یا سوم زندگی آغاز می شوند: تمرینات دامنه حرکتی غیرفعال (Passive ROM): انجام حرکات ملایم شانه، آرنج، ساعد، مچ و انگشتان روزانه چند نوبت توسط والدین یا فیزیوتراپیست برای جلوگیری از خشکی مفصل و کوتاهی عضلات (کانتراکچر). جلوگیری از چرخیدن دائمی شانه به داخل (Internal Rotation Contracture) که عارضه شایع این بیماری است. تحریک حسی و بازخورد عصبی: لمس دست با بافت های مختلف و ماساژ آرام برای جلوگیری از بی توجهی مغز به اندام آسیب دیده (Developmental Disregard). کاردرمانی و درمان با محدودیت دست سالم (mCIMT): با رشد نوزاد، گاهی دست سالم برای مدت کوتاهی بسته می شود تا مغز وادار به استفاده از دست مبتلا گردد. اسپلینت ها (آتل ها): در صورت نیاز و با تجویز متخصص، برای حفظ مچ یا شانه در زاویه خنثی هنگام استراحت استفاده می شوند.
پزشک در فواصل منظم حرکات فعال نوزاد را با مقیاس های تخصصی بررسی می کند: معیار طلایی بازگشت خم شدن فعال آرنج (Biceps Function): بازگشت انقباض عضله دوسر بازو (خم شدن آرنج در برابر جاذبه) تا ۳ الی ۶ ماهگی مهم ترین نشانه پیش آگهی خوب و عدم نیاز به جراحی است. اگر تا سن ۳ تا ۶ ماهگی هیچ نشانه ای از بازگشت عملکرد عضله دوسر یا کنترل شانه دیده نشود، نوزاد کاندید جراحی اعصاب بازویی می شود.
حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد موارد به جراحی نیاز پیدا می کنند که به دو دسته تقسیم می شود: الف) جراحی های اولیه میکروسکوپی عصب (Primary Nerve Surgery) بهترین زمان: معمولاً بین ۳ تا ۹ ماهگی (حداکثر تا ۱۲ ماهگی). پس از یک سالگی اثربخشی پیوند عصب به شدت کاهش می یابد. روش ها: نورولیز (Neurolysis): آزادسازی بافت اسکار اطراف عصب. پیوند عصب (Nerve Grafting): جایگزینی بخش پاره شده عصب با استفاده از عصب حسی سالم (اغلب عصب سورال پا). انتقال عصب (Nerve Transfer): اتصال یک شاخه از عصبی کمتر حیاتی و سالم به عصب آسیب دیده برای بازیابی سریع تر عملکرد عضله. ب) جراحی های ثانویه و ارتوپدی (Secondary Procedures) در سنین بالاتر (۲ سال به بالا) در کودکانی که نقص عملکردی یا بدشکلی مفصلی برایشان باقی مانده است: انتقال تاندون: جابه جا کردن تاندون های فعال برای بازگرداندن حرکاتی مانند چرخش شانه به بیرون یا بردن دست به سمت دهان. آزادسازی کانتراکچر: رهاسازی کپسول مفصلی و تاندون های سفت شده. استئوتومی استخوان: تغییر زاویه استخوان بازو برای قرارگیری دست در وضعیت کاربردی تر. ۵. درمان های مکمل (در موارد منتخب) تزریق سم بوتولینوم (بوتاکس): در برخی کودکان برای فلج موقت عضلات سفت و منقبض (آنتاگونیست) تزریق می شود تا به عضله ضعیف اجازه بازیابی حرکت و جلوگیری از دررفتگی مفصل شانه داده شود.
والدین باید هنگام بغل کردن، خواباندن و تعویض لباس، از کشش ناگهانی بازوی آسیب دیده جلوگیری کنند. بهتر است لباس های آزاد و دارای بازشوی مناسب انتخاب شوند تا دست بدون فشار از آستین خارج شود. خواباندن کودک باید طبق توصیه پزشک و با رعایت اصول ایمنی خواب انجام شود. استفاده از بالش، آتل یا وضعیت دهنده بدون تجویز متخصص ممکن است حرکت طبیعی اندام را محدود کند یا خطرهای دیگری ایجاد کند. والدین بهتر است حرکات کودک را در فواصل زمانی مشخص ثبت کنند. فیلم کوتاه از حرکت دست در خانه می تواند هنگام ویزیت به پزشک کمک کند تا تغییرات عملکردی بهتر بررسی شوند.

فلج ارب

تفاوت ارب پالزی با فلج کلامپکه

در حالی که فلج ارب ریشه های بالایی شبکه بازویی را درگیر می کند، فلج کلامپکه مربوط به ریشه های پایینی (C8-T1) است. علائم این دو عارضه در ظاهر کاملاً متفاوت هستند.

در فلج کلامپکه، ضعف اصلی در عضلات کوچک دست و انگشتان مشاهده می شود و منجر به وضعیتی به نام “پنجه ای شدن دست” می گردد. در مقابل، در ارب پالزی انگشتان معمولاً قدرت حرکت دارند.

احتمال بروز همزمان این دو عارضه وجود دارد که به آن “فلج کامل شبکه بازویی” می گویند. در این حالت کل دست نوزاد از شانه تا نوک انگشتان دچار فلج و بی حسی کامل می شود.

پیش آگهی بهبودی در فلج کلامپکه معمولاً ضعیف تر از فلج نوع ارب است. چرا که اعصاب آسیب دیده در این مدل، مسیر طولانی تری را برای بازسازی تا رسیدن به عضلات انتهایی دست در پیش دارند.

نتیجه گیری

فلج ارب اگرچه چالشی بزرگ در آغاز زندگی نوزاد است، اما با دانش پزشکی امروز و توانبخشی مستمر، بن بست محسوب نمی شود. تشخیص سریع، انجام تمرینات فیزیوتراپی و در صورت لزوم مداخلات جراحی، مسیر بهبودی را هموار می کنند. آگاهی والدین از علائم و پیگیری دقیق روند درمان، مهم ترین رکن در بازگرداندن سلامتی به دستان کوچک نوزادان است.

سوالات متداول

آیا فلج ارب همیشه به جراحی نیاز دارد؟

خیر؛ بخش بزرگی از نوزادان (حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد) با فیزیوتراپی و تمرینات خانگی در سال اول زندگی بهبود می یابند و فقط موارد شدید پارگی عصب نیاز به جراحی دارند.

آیا این عارضه در بارداری های بعدی تکرار می شود؟

ریسک تکرار در زایمان های بعدی در صورت عدم کنترل عوامل خطر (مانند وزن نوزاد یا دیابت) وجود دارد، بنابراین مشاوره پیش از بارداری بعدی الزامی است.

آیا ورزش های خاصی برای این کودکان ممنوع است؟

در مراحل اولیه رشد خیر؛ اما در سنین مدرسه، ورزش هایی که فشار ناگهانی و سنگین به شانه وارد می کنند (مانند کشتی یا وزنه برداری) باید با مشورت پزشک انجام شوند.

آیا فلج ارب فقط در یک دست ایجاد می شود؟

در بیشتر موارد، فلج ارب یک اندام فوقانی را درگیر می کند، اما شدت و محدوده درگیری می تواند متفاوت باشد. ارزیابی پزشکی مشخص می کند کدام بخش از شبکه عصبی تحت تأثیر قرار گرفته است.

آیا فلج ارب باعث درد دائمی در نوزاد می شود؟

فلج ارب معمولاً با درد دائمی همراه نیست، اما آسیب اولیه، شکستگی هم زمان یا کشیدگی مفاصل می تواند ناراحتی ایجاد کند. گریه هنگام حرکت دادن دست باید بررسی شود و نباید بدون مشورت پزشک به آسیب عصبی نسبت داده شود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

خدمات ما